Home ေဆာင္းပါး လြတ္လပ္ေရးရၿပီး ကရင္စာေပခရီးၾကမ္း

လြတ္လပ္ေရးရၿပီး ကရင္စာေပခရီးၾကမ္း

998

S. မင္းခိုက္သူ

၁၉၇၄ ခုႏွစ္ ေနာက္ပိုင္းတြင္ စာသင္ေက်ာင္း မ်ား၌ ထိုသူငယ္တန္းဖတ္စာအုပ္ သံုးမ်ိဳးသည္ သင္ ယူႏိုင္ခြင့္ ရွိ/မရွိေသခ်ာစြာ မသိရေခ်။ ငယ္စဥ္က ေနလာခဲ့ေသာ မူလတန္းစာသင္ေက်ာင္း၌ ကရင္ သူငယ္တန္း ဖတ္စာအုပ္ကို သင္ယူျခင္း၊ သင္ေပး ျခင္း၊ လံုးဝမေတြ႔ရွိခဲ့ေပ။ ျမစ္ဝကြ်န္းေပၚေဒသ တစ္ခုလံုး၌ ကရင္စာေပႏွင့္လံုးဝ အဆက္အသြယ္ ျပတ္သြားခဲ့ေလသည္။ ကရင္စာေပ အေမွာင္ထု က် ေရာက္ေသာ ေခတ္ကာလတစ္ခုဟု ဆိုရပါမည္။

ထိုေနာက္ပိုင္းတြင္ ျမန္မာႏိုင္ငံသည္ စီးပြား ေရး၊ ပညာေရး စသည့္အဘက္ဘက္က က်ဆင္းလာ ခဲ့သည္။ ျပည္သူလူထုသည္လည္း ဆင္းရဲတြင္းထဲက် ေရာက္လာေတာ့သည္။ ခ်မွတ္က်င့္သံုးလာေသာ ျမန္မာ့ဆိုရွယ္လစ္လမ္းစဥ္သည္လည္း မေအာင္ျမင္ ေပ။ ထို႔ေၾကာင့္ ၁၉၈၈ ခုႏွစ္၊ ေရာက္လာသည့္အခါ လူထု အံုၾကြမႈဒီမိုကေရစီ အေရးအခင္းႀကီးသည္ ေပၚေပါက္လို႔လာခဲ့သည္။ ထိုအခါ ႏိုင္ငံေတာ္ ၿငိမ္ ဝပ္ပိျပားမႈ တည္ေဆာက္ေရးအဖြဲ႔ ဗိုလ္ခ်ဳပ္ေစာ ေမာင္ႏွင့္အဖြဲ႕သည္ တိုင္းျပည္အာဏာ သိမ္းလိုက္ ေလသည္။ ႏွစ္၃၀ နီးပါးေရာက္လာသည့္အခါ ၿငိမ္ ဝပ္ပိျပားေရးအဖြဲ႔သည္ ႏိုင္ငံေတာ္ေအးခ်မ္းသာယာ ေရးအဖြဲ႔(နအဖ)အျဖစ္ နာမည္ေျပာင္းၿပီး ႏွစ္ ၂၀ ေက်ာ္ အုပ္ခ်ဳပ္ျပန္သည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ကရင္စာေပ တစ္ခုတည္းတြင္ မဟုတ္ဘဲ တိုင္းရင္းသားစာေပ အားလံုးသည္ ေပ်ာက္ကြယ္လုမတတ္ အေမွာင္ထုထဲ သို႔ ဆက္လက္က်ေရာက္သြားေလသည္။

ယခုတစ္ဖန္ ႏိုင္ငံေရးအခင္းအက်င္း အေျပာင္း အလဲေၾကာင့္ ၂၀၁၀ ျပည့္ႏွစ္တြင္ ေရြးေကာက္ပြဲ က်င္းပသည္။ ၂၀၁၁ ခုႏွစ္တြင္ ႀကံ႔ခိုင္ေရးပါတီ သမၼတ ဦးသိန္းစိန္အစိုးရ တက္လာသည္။ ၂၀ဝ၈ ခုႏွစ္၊ ႏိုင္ငံေတာ္ဖြဲ႔စည္းပံု အေျခခံဥပေဒအရ တိုင္း ရင္းသားစာေပကို သင္ၾကားခြင့္ျပဳေၾကာင္းႏွင့္ လို အပ္ပါက ႏိုင္ငံေတာ္က ကူညီမည္ျဖစ္ေၾကာင္းစသည့္ မိန္႔ၾကားသလို ‘ျပည္ေထာင္စုသမၼတ ျမန္မာႏိုင္ငံ ေတာ္ ဖြဲ႔စည္းပံုအေျခခံဥပေဒ မူၾကမ္း ပုဒ္မ ၂၂၊ ၃၅၄/၃၅၆’ တြင္ ျပ႒ာန္းထားပါသည္။

ထို႔ေၾကာင့္ ‘၂၀၁၂ ခုႏွစ္၊ ဇြန္ ၁၅ ရက္ေန႔တြင္ ပညာေရးဝန္ႀကီးဌာန ျပည္ေထာင္စုပညာေရးဝန္ႀကီး က တိုင္းရင္းသားဘာသာစကား သင္ၾကားေရး အစည္းအေဝးတြင္ တိုင္းရင္းသား ဆရာ/မ ႀကီးမ်ား အား ေအာက္ပါအတိုင္း မွာၾကားခ်က္ကို ေတြ႔ရွိရပါ သည္။

(က) တိုင္းရင္းသားဘာသာ စကားကို ေက်ာင္းခ်ိန္ျပင္ပတြင္ သင္ၾကားရန္ လ်ာထား ေၾကာင္း။
(ခ) သင္ခန္းစာႏွင့္ ဆရာလက္စြဲမ်ား အေျခခံ ပညာ သင္႐ိုးညႊန္းတမ္း၊ သင္႐ိုးမာတိကာႏွင့္ ေက်ာင္းသံုးစာအုပ္ေကာ္မတီက ဦးေဆာင္၍ တိုင္း ရင္းသား စာေပႏွင့္ ယဥ္ေက်းမႈအသင္း (သို႔) တိုင္း ရင္းသားစာေပ ျပန္႔ပြားေရးအဖြဲ႔တို႔မွ တာဝန္ရွိသူမ်ား ပူးေပါင္းေရးဆြဲရမည္ျဖစ္ေၾကာင္း၊ ၂ လအတြင္း အၿပီးအစီး ျပဳစု၍ ျပန္လည္တင္ျပရမည္ျဖစ္ေၾကာင္း၊ တိုင္းရင္းသားဆရာ/မမ်ား၊ တိုင္းရင္းသားဘာသာ စကား ကြ်မ္းက်င္သူမ်ား ဝိုင္းဝန္းစုေပါင္း ျပဳစုရမည္ ျဖစ္ေၾကာင္း။
(ဂ) တိုင္းရင္းသားဘာသာ အထူးျပဳ ဆရာ /မမ်ားအျဖစ္ ေလ့က်င့္ ပ်ိဳးေထာင္ရမည္ ျဖစ္ ေၾကာင္း။
(ဃ) တိုင္းရင္းသား ဘာသာစာေပကို သူငယ္ တန္း၊ ပထမတန္း၊ ဒုတိယတန္းမ်ားျဖစ္ၾကေသာ မူလတန္းေအာက္ဆင့္၌ စတင္သင္ၾကားေပးရန္ လ်ာထားပါေၾကာင္း’ စသည့္လမ္းညႊန္ခ်က္ ေပးလာ သည္ကို ေတြ႔ရွိရပါသည္။

အထက္ပါ ညႊန္ၾကားခ်က္မ်ားအရ ကရင္စာေပ ျပန္လည္ သင္ၾကားႏိုင္ေရးအတြက္ သင္႐ိုးညႊန္းတမ္း ဖတ္စာအုပ္မ်ား ျပဳစုေရးကိစၥမွာ မျဖစ္မေန လြန္စြာ လိုအပ္လာေလသည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ]ကရင္လူႀကီး မ်ားတြင္ တာဝန္ရွိသျဖင့္ ၇.၇.၂၀၁၂ ရက္ေန႔တြင္ ဘားအံၿမိဳ႔၌ ကရင္စာေပပညာရွင္မ်ား အစည္း အေဝးတစ္ရပ္ကို ျပဳလုပ္ခဲ့ၾကသည္။ ၁၉၇၄ ခုႏွစ္ ႏိုင္ငံေတာ္က ျပဌာန္းထားၿပီးျဖစ္ေသာ (စေဝွာ္ကရင္၊ အေရွ႕ပိုးကရင္၊ အေနာက္ပိုးကရင္) တိုင္းရင္းသား ဘာသာ ျပ႒ာန္းစာအုပ္မ်ားကို ဆက္လက္အသံုးျပဳခြင့္ ေပးပါရန္ ဆံုးျဖတ္ၿပီး စာအုပ္မ်ားကိုပါ တပါ တည္း တင္ျပႏိုင္ခဲ့ပါသည္’ ကို ေတြ႔ရေလသည္။

ထို႔ျပင္ ကရင္တိုင္းရင္းသားစာေပကိုလည္း ေက်ာင္းတြင္းစာသင္ခ်ိန္မ်ား၌ ဘာသာရပ္တစ္ခု အေနျဖင့္ သင္ၾကားခြင့္ျပဳေပးရန္ကိုလည္း ထို အစည္းအေဝး၌ ဆံုးျဖတ္ခဲ့ၾကသည္ကို ေတြ႔ရပါ သည္။ စင္စစ္ ကရင္လူမ်ိဳးအမ်ားစုသည္ ကရင္ျပည္ နယ္ တစ္ခုတည္းတြင္ ေနထိုင္ၾကသည္ မဟုတ္ပဲ အျခားေသာ တိုင္းေဒသႀကီးႏွင့္ ျပည္နယ္ (တနသၤာ ရီတိုင္း၊ ရန္ကုန္တိုင္း၊ ဧရာဝတီတိုင္း၊ ပဲခူးတိုင္း၊ မြန္ျပည္နယ္) ၅ ခုတို႔တြင္ ေနထိုင္လ်က္ ရွိၾကပါ သည္။ ဤတိုင္းေဒသႀကီးႏွင့္ ျပည္နယ္တို႔တြင္ ေန ထိုင္ၾကေသာ ကရင္လူမ်ိဳးမ်ားသည္ ကရင္ဘာသာ စာေပကို သင္ၾကားႏိုင္ရန္ မ်ားစြာ လိုအပ္လ်က္ ရွိပါသည္။

ထိုအခါ ယခင္ရွိခဲ့ဖူးသည့္ ပိုးကရင္သင္႐ိုးျဖစ္ ေသာ သူငယ္တန္း၊ ပထမတန္း၊ ဒုတိယတန္း ဖတ္ စာအုပ္မ်ားကို သက္ဆိုင္ရာက ျပန္လည္ ႐ိုက္ႏွိပ္ ျဖန္႔ေဝလာသည္။ စေကာကရင္စာအုပ္ကိုလည္း ထို႔တူ ႐ိုက္ႏွိပ္ျဖန္႔ေဝလာခဲ့သည္။

သို႔ေသာ္ ထြက္ရွိလာေသာ ထိုသင္႐ိုးကရင္ ဖတ္ စာအုပ္မ်ားသည္ ထြက္ရွိသည့္ ခုႏွစ္သကၠရာဇ္ မပါရွိသလို စာလံုးမွားယြင္းမႈ၊ စာလံုးက်က်န္မႈ၊ စာ မ်က္ႏွာ ေရွ႕ေနာက္ေျပာင္းျပန္ျဖစ္မႈ စသည္မ်ားစြာ ေတြ႔ရေလသည္။ ထိုစာအုပ္မ်ားသည္ ‘တိုင္းရင္း သားဘာသာ စာေပျပဳစုေရးအဖြဲ႔မွျပဳစုသည္’ ဟု ဖတ္စာအုပ္မ်က္ႏွာဖံုး၌ ေရးထားသည္ကို ေတြ႔ရပါ သည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ေနာက္ျပန္ထြက္လာသည့္ စာအုပ္မ်ားမွာ အမွားျပင္ဆင္ခ်က္ပါ ထည့္သြင္းေပး ထားသည္ကို ေတြ႔ရေလသည္။ ဤသို႔ျဖစ္ရသည္မွာ အေလာတႀကီး စာအုပ္ထြက္ရွိလိုသျဖင့္ စာအုပ္ ဂ႐ုစိုက္မႈ၊ ပ႐ုဖတ္႐ႈမႈ လြန္စြာအားနည္းခဲ့သည္ဟု ဆိုရပါမည္။ ေရွးကရင္ဖတ္စာအုပ္မ်ားသည္ ခုႏွစ္ သကၠရာဇ္ အတိအက်ပါရွိသည္။ စင္စစ္စာအုပ္မ်ား ၏ သက္တမ္းသိရွိရန္မွာ ခုႏွစ္မ်ားသည္ မျဖစ္မေန ပါဝင္ရမည္ျဖစ္သည္။ စာအုပ္မ်ား၏ေမြးေန႔ ခုႏွစ္ ပင္ ျဖစ္သည္။

အထက္ပါ ၂၀၁၂ ခုႏွစ္၊ ပညာေရးဝန္ႀကီးဌာနက လမ္းညႊန္မႈ ေပးၿပီးေနာက္ ေက်ာင္းခ်ိန္ျပင္ပ တိုင္း ရင္းသားစာေပ သင္ၾကားေရးကို ၂၀၁၃/၂၀၁၄-ခုႏွစ္၊ ပညာသင္ႏွစ္တြင္ စတင္ခြင့္ျပဳ သင္ၾကားေစခဲ့ ပါသည္။ ထိုသို႔ခြင့္ျပဳရာတြင္ အေျခခံပညာေက်ာင္း မ်ား၌ မူလတန္းေအာက္အဆင့္ကိုသာ တိုင္းရင္းသား စာေပမ်ားကို ေက်ာင္းခ်ိန္ျပင္ပတြင္ သင္ၾကားေစ ျခင္းျဖစ္ပါသည္။

သို႔ေသာ္ တိက်သည့္ ညႊန္ၾကားခ်က္မ်ား ထုတ္ ျပန္မႈမရွိျခင္း၊ စာအုပ္၊ စာေပ မလံုေလာက္ျခင္း၊ ဆရာ/မမ်ား တာဝန္ေပး သင္ၾကားရာတြင္ ရွင္းလင္း မႈ မရွိျခင္း၊ ေထာက္ပံ႔ေၾကး မလံုေလာက္ျခင္း၊ တိုင္း ရင္းသားစာေပ သင္ၾကားႏိုင္ခြင့္မွာ ေက်ာင္းအုပ္လက္ ထဲတြင္သာ ပံုအပ္ထားျခင္း၊ ကရင္ ဆရာ/မမ်ားႏွင့္ ကရင္ေက်ာင္းသားမ်ား ရွိေသာ္လည္း ကရင္စာေပ သင္ၾကားခြင့္ မရေသာေက်ာင္း မ်ားစြာ က်န္ရွိေနေသး ျခင္းစေသာ အေၾကာင္းမ်ားစြာတို႔ေၾကာင့္ ၂၀၁၃/ ၂၀၁၄ ခုႏွစ္ ပညာသင္ႏွစ္ ေရာက္ရွိသည့္တိုင္ အမ်ားစုေက်ာင္းမ်ားသည္ ကရင္စာေပသင္ၾကားရာ၌ သူငယ္တန္းအဆင့္သာရွိေနသည္ကို ေတြ႔ရေလ သည္။ သို႔တြက္ေၾကာင့္ လိုအပ္ခ်က္မ်ားစြာ ရွိေန ေသးေၾကာင္းကို ေတြ႕ရမည္ျဖစ္ပါသည္။

ထို႔ျပင္ ၂၆/၉/၂၀၁၇ ရက္ေန႔တြင္ ေနျပည္ေတာ္ ၌ တိုင္းရင္းသားစာေပသင္ၾကားမႈ ႏွင့္စပ္လ်ဥ္း၍ တစ္ဖန္ထုတ္ျပန္ခ်က္တစ္ခါ ထြက္ေပၚလာျပန္သည္ ကို ေတြ႔ပါသည္။ တိုင္းရင္းသားလူမ်ိဳးမ်ား ေရးရာ ဝန္ႀကီးဌာနႏွင့္ ပညာေရးဝန္ႀကီးဌာနတို႔ ပူးေပါင္း ညႇိႏိႈင္း၍ တိုင္းေဒသႀကီးႏွင့္ ျပည္နယ္မ်ားရွိ အေျခခံပညာ ေက်ာင္းမ်ားတြင္ လက္ရွိတိုင္းရင္းသား ဘာသာ စာေပသင္ၾကားေနေသာ တိုင္းရင္းသား ဆရာ/မမ်ားကို ေန႔စားလေပး ဆရာ/မ (Teaching Assistant) မ်ားအျဖစ္ ခန္႔ထားေဆာင္႐ြက္မည္ ျဖစ္ သည္။

၄င္းျပင္ လက္ရွိတာဝန္ထမ္းေဆာင္ေနေသာ တိုင္းရင္းသား ဘာသာစာေပသင္ဆရာ/မမ်ားကို သတ္မွတ္ထားေသာ စည္းကမ္းမ်ားအတိုင္း လိုက္နာ ၿပီး ဆက္လက္တာဝန္ထမ္းေဆာင္လိုလွ်င္ ဆႏၵျပဳ လႊာ ေထာက္ခံခ်က္မ်ားကို သက္ဆိုင္ရာ အစိုးရအဖြဲ႕ မ်ားသို႔ တင္ျပေလွ်ာက္ထားႏိုင္ေၾကာင္း ပါရွိေလ သည္။ သို႔တြက္ေၾကာင့္ တိုင္းရင္းသားဘာသာ စာေပကို သင္ၾကားလိုေသာ ဆရာ/မမ်ားအတြက္ အခြင့္အလမ္းတစ္ခု ရရွိလာသည္ကို ေတြ႔ရပါ သည္။

ယခုအခါ ဧရာဝတီတိုင္းေဒသႀကီးႏွင့္ ရန္ကုန္ တိုင္းေဒသႀကီးရွိ အစိုးရစာသင္ေက်ာင္းမ်ား၌ စေကာကရင္စာေပႏွင့္ ပိုးကရင္စာေပႏွစ္မ်ိဳးကိုသာ သင္ၾကားေပးလ်က္ရွိၿပီး ကရင္ျပည္နယ္တြင္ ကရင္ စာေပ ၂ မ်ိဳး၊ ၃ မ်ိဳးမက သင္ၾကားေပးလ်က္ရွိေၾကာင္း သိရပါသည္။ က်န္ျပည္နယ္ႏွင့္ တိုင္းေဒသႀကီးမ်ား၌ အမ်ားဆံုး စေကာႏွင့္ ပိုး ကရင္စာေပႏွစ္မ်ိဳးကို သင္ၾကားေပးလ်က္ရွိၾကသည္။ ထိုသို႔ျဖစ္ရသည္မွာ တစ္ခုတည္းေသာ ကရင္အမ်ိဳးသားစာေပ မရွိေသး ျခင္းေၾကာင့္ပင္ျဖစ္သည္။

ယခုမ်က္ေမွာက္တြင္လည္း ကရင္စာေပ အပါ အဝင္ တိုင္းရင္းသားစာေပမ်ားသည္ ဒီမိုကေရစီ အစိုးရေခတ္ ဒုတိယအႀကိမ္ အစိုးရသက္တမ္းတြင္ ဆက္လက္ၿပီး စာသင္ေက်ာင္းမ်ား၌ သင္ၾကားခြင့္ ရရွိလ်က္ေနပါသည္။ အစိုးရစာသင္ေက်ာင္းမ်ား၌ စနစ္တက် လြတ္လပ္စြာ သင္ၾကားခြင့္ရရွိ ေနသမွ် အနာဂတ္တြင္ ကရင္စာေပသည္ အသက္တစ္ဖန္ ျပန္လည္ ရွင္သန္လာလိမ့္မည္ဟု ယံုၾကည္ပါသည္။ အျခား တိုင္းရင္းသားစာေပမ်ားသည္လည္း ထို႔တူ ျပန္လည္ရွင္သန္လာမည္ျဖစ္သည္။ ျပန္၍သံုးသပ္ရ ပါက လြတ္လပ္ေရးရၿပီးသည္မွစ၍ (၁၉၅၈-၂၀၁၂)ခုႏွစ္အထိ ၅၄ႏွစ္အတြင္း (စေကာ၊ ပိုး)ကရင္စာေပ သည္ စာသင္ေက်ာင္းမ်ား၌ လြတ္လပ္စြာ သင္ ၾကားခြင့္ မရရွိခဲ့သျဖင့္ ကရင္စာေပအေမွာင္ထုက် ေရာက္ေသာေခတ္ဟု ဆိုရပါမည္။ သို႔ေသာ္ အေရွ႔ ပိုးကရင္စာေပသည္ ျပန္လည္၍ ေဖာ္ထုတ္ႏိုင္ခြင့္ ရရွိခဲ့သည္ကိုလည္း ေတြ႕ရွိရပါသည္။

ျပန္လည္၍ ၿခံဳၾကည့္ပါက ထိုေဆာင္ရြက္ခဲ့သမွ် ကရင္စာေပသင္ၾကားေရး အဆင့္မ်ားသည္ ကရင္ စာေပ မေပ်ာက္ပ်က္ရေအာင္ ထိန္းသိမ္းႏိုင္ခဲ့သည့္ အဆင့္တြင္သာရွိၿပီး ကရင္လူမ်ိဳးတိုင္းတြင္ ကရင္ စာေပ တတ္ေျမာက္မႈ ေက်နပ္ေလာက္သည့္ အဆင့္သို႔ မေရာက္ေသးေခ်။ တိုင္းရင္းသားတိုင္း တန္းတူရွိေရး၊ ကိုယ့္ၾကမၼာကိုယ္ ဖန္တီးႏိုင္ခြင့္ ရရွိ သည့္ အေျခခံဥပေဒ ရပိုင္ခြင့္ ဖက္ဒရယ္ ျပည္ေထာင္ စု တည္ေဆာက္ႏိုင္သည္အထိ လိုအပ္လ်က္ ရွိပါ သည္။ မိမိစာေပ သင္ၾကားခြင့္ရွိ႐ံုႏွင့္ မလံုေလာက္ ေသးဘဲ ဥပေဒအရ တိုင္းရင္းသားတိုင္း မိမိတို႔စာေပ ကို တတ္ကို တတ္ေျမာက္ရမည္ျဖစ္သလို အတန္း လိုက္ တိုင္းရင္းသားစာေပ ဘာသာရပ္တစ္ခုကို ရာႏႈန္းျပည့္အမွတ္ မဟုတ္သည့္တိုင္ သင့္ေတာ္သည့္ ေအာင္မွတ္တစ္ခုအျဖစ္ ထည့္သြင္း၍ ေျဖဆိုေစၿပီး အစီအမံမ်ား ျပဳလုပ္ရန္ လိုအပ္လ်က္ရွိေၾကာင္း တင္ျပလိုက္ရပါသည္။

စာၾကြင္း။ ဤေဆာင္းပါးသည္ လြတ္လပ္ေရး ရရွိၿပီးသည္မွ ၂၀၁၇ ခုႏွစ္အထိ ကရင္စာေပ အေျခ အေနကို တင္ျပထားျခင္း ျဖစ္သည္။ ဂ်ပန္ေခတ္ (၁၉၄၂-၁၉၄၃)ခုႏွစ္တြင္ ကရင္စာေပသည္ သင္ ၾကားမႈ မရွိသလို လြတ္လပ္ေရးႀကိဳးပမ္းမႈကာလ (၁၉၄၄-၁၉၄၇)ခုႏွစ္တြင္လည္း ကရင္စာေပ သင္ ၾကားမႈ ရွိလိမ့္မည္မဟုတ္ေပ။ ယင္းခုႏွစ္ကာလ မ်ားတြင္လည္း ကရင္စာေပသည္ အေမွာင္ထုထဲတြင္ က်ေရာက္လို႔ေနေပလိမ့္မည္။

က်မ္းကိုး-
၁။ ကရင္ျပည္သူ႔ပါတီ၊ သတင္းလႊာ၊ အမွတ္ ၆၊ ၂၀၁၂ ခု၊ ႏိုဝင္ဘာလ ၃၀။ စာေပျမင့္မွ လူမ်ိဳးတင့္မည္။ (ေစာဟားေရစီ)
၂။ မူရင္းအေရွ႔ပိုး၊ အေနာက္ပိုး ကရင္သင္ပုန္းႀကီး စာအုပ္
၃။ ကရင္ႏိုင္ငံေရးခရီးအက်ဥ္း (မန္းထိန္ဝင္း စိန္)
၄။ ျမန္မာ့စြယ္စံုက်မ္း အတြဲ(၄)
၅။ ျပည္ေထာင္စုျမန္မာႏိုင္ငံ တိုင္းရင္းသား ယဥ္ ေက်းမႈ ႐ိုးရာဓေလ့ထံုးစံမ်ား။ ၁၉၆၇-ခု။
၆။ တကၠသိုလ္ကရင္မဂၢဇင္း၊ ၁၉၈၁/၈၂။ တိုင္း ရင္းသား ကရင္အမ်ိဳးသားစာေပ၊ ႏိုင္ငံ့ဂုဏ္ ရည္ပထမဆင့္၊ သရာသာထို။
၇။ ၂၀၁၂ ခုႏွစ္၊ ဇြန္လ၊ ပညာေရးဝန္ႀကီးမိန္႔ခြန္း ၂၆/၉/၂၀၁၇ ခုႏွစ္၊ ေနျပည္ေတာ္သတင္း

S. မင္းခိုက္သူ (P.T.N)